Vật liệu xây dựng nhà ở gồm những gì? Danh sách theo giai đoạn, cách kiểm tra và cách mua
Lần đầu làm nhà, nhiều gia chủ thấy rối nhất ở khâu vật liệu xây dựng: không biết cần những gì, mua lúc nào, bao nhiêu là đủ, hàng giao đến có đúng loại không. Ngoài công trình hay gặp cảnh thiếu vài bao xi măng đúng hôm đổ bê tông, cát giao thiếu khối mà không ai đo, hay thép để ngoài trời cả mùa mưa. Phần lớn những chuyện đó tránh được nếu nắm danh sách theo giai đoạn và vài cách kiểm tra đơn giản. Bài này đi theo đúng thứ tự làm nhà.
1. Vật liệu xây dựng là gì, gồm những loại nào?
Vật liệu xây dựng là mọi thứ dùng để làm nên ngôi nhà: từ móng, khung, tường, mái đến lớp hoàn thiện và hệ thống kỹ thuật. Sách vở hay chia theo nguồn gốc (tự nhiên như cát, đá, gỗ; nhân tạo như xi măng, thép, gạch nung, kính, nhựa) hoặc theo thành phần (vô cơ, kim loại, hữu cơ, vật liệu kết hợp như bê tông cốt thép). Với người làm nhà, cách chia dễ dùng nhất là theo vai trò và thời điểm mua:
- Vật liệu phần thô: làm nên kết cấu và tường bao – xi măng, cát, đá, gạch, thép, phụ gia, nước.
- Vật liệu điện nước âm: nằm trong tường, sàn – ống cấp thoát nước, dây điện, ống luồn dây, hộp nối.
- Vật liệu hoàn thiện: phần nhìn thấy và dùng hằng ngày – gạch ốp lát, chống thấm, bả sơn, trần, cửa, thiết bị vệ sinh, thiết bị điện.
2. Danh sách vật liệu xây dựng nhà ở theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Vật liệu chính | Lưu ý |
|---|---|---|
| Móng, bể ngầm | Đá 4×6, đá 1×2, cát vàng, xi măng, thép, gạch đặc, vật liệu chống thấm, ống thoát chôn ngầm | Làm bể phốt, ống thoát ra cống trước khi lấp đất |
| Khung, sàn | Thép, xi măng, cát vàng, đá 1×2, phụ gia (nếu thiết kế yêu cầu) | Đặt ống chờ xuyên sàn, ống luồn dây trước khi đổ |
| Xây tường, mái | Gạch, cát xây, xi măng, thép lanh tô (dầm nhỏ trên ô cửa), vật liệu mái | Chừa đúng ô cửa theo kích thước cửa đã chốt |
| Điện nước âm | Ống cấp, ống thoát, ống luồn dây, dây điện, hộp nối, đế âm, phụ kiện | Thử áp lực ống nước trước khi trát |
| Trát, chống thấm, cán nền | Cát trát, xi măng, phụ gia, vật liệu chống thấm | Ngâm nước thử nhà vệ sinh, sân thượng |
| Hoàn thiện | Gạch ốp lát, bột bả, sơn, trần, cửa, khóa, thiết bị vệ sinh, thiết bị điện, đèn | Chốt mẫu sớm vì ảnh hưởng vị trí chờ |
3. Vật liệu phần thô: quy cách hay dùng
Bảng dưới là các vật liệu xây dựng phần thô hay gặp nhất ở nhà dân, kèm quy cách thường ghi trong báo giá:
| Vật liệu | Quy cách hay dùng | Dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Xi măng | Xi măng poóc lăng hỗn hợp PCB30, PCB40 (TCVN 6260), bao 50 kg | Bê tông, vữa xây, vữa trát; loại nào cho hạng mục nào theo chỉ định của kỹ sư |
| Cát vàng | Hạt to, sạch | Bê tông; giá thường cao hơn cát mịn nhiều |
| Cát xây, cát trát | Hạt nhỏ hơn; cát trát phải sàng kỹ | Vữa xây, vữa trát, vữa lát |
| Đá 1×2 | Viên khoảng 1–2 cm | Bê tông móng, cột, dầm, sàn |
| Đá 4×6 | Viên khoảng 4–6 cm | Bê tông lót móng |
| Gạch đất sét nung ("gạch đỏ"): gạch đặc, gạch lỗ | Phổ biến cỡ 220×105×60 mm | Tường bao, tường ngăn; chân tường, chỗ ẩm dùng gạch đặc |
| Gạch không nung ("gạch block", gạch bê tông) | Nhiều kích thước tùy loại | Tường bao, tường ngăn; xây theo hướng dẫn của loại gạch |
| Thép tròn trơn | CB240-T, dạng cuộn D6, D8 | Thép đai cột, dầm; thép sàn |
| Thép thanh vằn | CB300-V, CB400-V (TCVN 1651-2:2018), D10–D25, cây dài 11,7 m | Móng, cột, dầm, sàn |
| Nước | Sạch, không lẫn bùn, dầu, không nhiễm mặn | Trộn bê tông, vữa; bảo dưỡng |
Mác bê tông, mác thép, đường kính thép, kích thước móng – cột – dầm luôn phải theo bản vẽ kết cấu của kỹ sư; số trong bài chỉ để anh chị hiểu khi đọc báo giá. Con số trong tên thép CB300-V, CB400-V là giới hạn chảy tối thiểu (300 hoặc 400 MPa) – không tự đổi mác khi mua.
4. Cách kiểm tra chất lượng vật liệu xây dựng tại chỗ
Không cần dụng cụ đặc biệt; vài phép thử dưới đây đủ để nhận ra vật liệu xây dựng kém ngay lúc giao hàng.
Xi măng
Bao nguyên, không rách; xem ngày sản xuất in trên bao; bóp thử qua vỏ bao, không có cục cứng. Quy phạm thi công bê tông TCVN 4453:1995 yêu cầu kiểm tra lại lô xi măng đã bảo quản trên 3 tháng kể từ ngày sản xuất – vì vậy chỉ mua vừa đủ dùng cho từng đợt. Xếp trong kho hoặc trên giá kê cao khỏi nền, cách tường, che kín mưa.
Cát
- Bóp tay: nắm chặt một nắm cát rồi xòe ra – cát sạch rơi rời; cát lẫn bùn dính thành cục, để lại vết bẩn trên tay.
- Thử bằng chai: cho cát vào khoảng một phần ba chai nhựa trong, đổ nước gần đầy, lắc kỹ, để lắng – lớp bùn mịn nổi trên lớp cát càng dày thì cát càng bẩn.
- Không lẫn rác, rễ cây, vỏ sò. Cát nhiễm mặn (cát biển, cát cửa sông chưa rửa) làm cốt thép nhanh gỉ – không dùng cho bê tông cốt thép nếu chưa được xử lý và kiểm định.
Đá
Sạch, không lẫn đất (bẩn thì phải rửa), cỡ hạt đều, ít viên dẹt và dài. Viên đá bóp vụn bằng tay hoặc gõ nhẹ đã vỡ là đá non, không dùng cho bê tông.
Gạch
Gạch đỏ tốt có màu đều, gõ hai viên vào nhau nghe đanh, không cong vênh, không nứt. Viên màu nhạt, bở là non lửa; viên sẫm đen, cong là quá lửa. Gạch block phải đủ ngày tuổi theo hướng dẫn của nhà sản xuất, cạnh không sứt. Nắng nóng, gió Lào thì gạch đất nung nên được tưới ẩm trước khi xây để không hút hết nước của vữa.
Thép
- Thép thanh vằn có ký hiệu cán nổi trên thân (dấu nhận biết nhà sản xuất, đường kính, mác); đối chiếu với tem bó thép và chứng chỉ chất lượng của lô.
- Đo đường kính bằng thước kẹp ở phần lõi, không đo trên gân.
- Cân thử: khối lượng 1 mét thép ≈ d²/162 (d tính bằng mm). Ví dụ D10 ≈ 0,62 kg/m, D16 ≈ 1,58 kg/m – một cây D16 dài 11,7 m nặng khoảng 18,5 kg. Nhẹ hơn rõ rệt thì hỏi lại trước khi nhận.
- Gỉ nhẹ bề mặt có thể dùng; gỉ thành vảy bong phải làm sạch; thanh bị gập nhiều lần thì không dùng.
5. Ước tính khối lượng vật liệu xây dựng sơ bộ
Số mua thật phải bóc theo bản vẽ: bảng thống kê thép, khối lượng bê tông từng cấu kiện, diện tích tường, diện tích lát. Các con số "mỗi m² sàn tốn bao nhiêu thép, bao nhiêu xi măng" truyền miệng chênh nhau rất nhiều theo loại móng, số tầng, nhịp dầm. Cách tự ước tính để kiểm tra độ lớn:
| Hạng mục | Cách tính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bê tông bản sàn | Diện tích × chiều dày (sàn 10–12 cm ≈ 0,10–0,12 m³ cho mỗi m² sàn) | Sàn 75 m² dày 11 cm ≈ 8,3 m³, chưa kể dầm, cột |
| Gạch xây 220×105×60 | Tường 110 ≈ 60–62 viên/m²; tường 220 ≈ 120–124 viên/m² (mạch vữa khoảng 1 cm) | Tường 4 × 3,3 m trừ cửa đi 0,9 × 2,2 m ≈ 11,2 m² → khoảng 700 viên tường 110 |
| Vữa trát | Diện tích × chiều dày (dày 1,5 cm ≈ 0,015 m³/m²) | 100 m² trát một mặt ≈ 1,5 m³ vữa, chưa kể hao hụt |
| Thép | Theo bảng thống kê thép; kiểm khi giao bằng d²/162 kg/m | 10 cây D16 dài 11,7 m ≈ 185 kg |
| Gạch lát | Diện tích sàn × (1 + 5–10% hao hụt) | Phòng 20 m² → mua khoảng 21–22 m² |
| Xi măng, cát, đá | Khối lượng bê tông, vữa × cấp phối kỹ sư chỉ định | Hỏi kỹ sư bảng cấp phối theo mác bê tông, mác vữa |
Nếu hồ sơ thiết kế chưa có bảng khối lượng, nên đề nghị người thiết kế hoặc kỹ sư lập dự toán trước khi đặt hàng – chi phí nhỏ so với tiền vật liệu mua thừa, mua thiếu.
6. Vật liệu điện nước âm và vật liệu hoàn thiện
Đây là nhóm vật liệu xây dựng hay bị mua lẻ tẻ nhất, trong khi đi âm tường rồi thì sửa rất khó. Kinh nghiệm thực tế:
- Điện nước âm – ống cấp, ống thoát nước, dây điện, ống luồn, hộp nối, thiết bị điện – nên lập danh sách theo bản vẽ, đủ phụ kiện từng cỡ, mua một lần cho cả giai đoạn để đồng bộ; xem cách lập danh sách vật tư điện nước để xin báo giá.
- Thiết bị vệ sinh (bồn cầu, lavabo, sen vòi, phễu thu) nên chốt mẫu trước khi đi ống, vì mỗi mẫu cần vị trí chờ khác nhau – tham khảo các dòng thiết bị vệ sinh.
- Gạch ốp lát, sơn, trần, cửa, khóa chốt mẫu khi xây thô xong; mua đủ cùng lô một lần, để dành một ít cho sửa chữa sau này.
7. Kinh nghiệm mua vật liệu xây dựng và nhận hàng
Mua theo đợt, chốt giá trước
Chốt nguồn hàng và cách tính giá từ đầu, nhưng giao theo từng giai đoạn: xi măng để lâu hút ẩm, thép để ngoài trời gỉ, cát đá bị trôi khi mưa. Riêng hôm đổ bê tông, mọi thứ phải có đủ từ hôm trước – bê tông cần đổ liên tục, thiếu hàng giữa chừng là sinh mạch ngừng.
Bãi tập kết
Vật liệu xây dựng để đúng chỗ thì ít hao hụt: cát, đá đổ trên nền cứng hoặc tấm bạt, quây gọn, không lẫn đất; xi măng kê cao, che kín; thép kê cách đất, phủ bạt. Nhà phố không có bãi thì hẹn giao nhiều chuyến nhỏ, giao trước giờ làm.
Kiểm đếm khi giao
- Cát, đá: đo thùng xe (dài × rộng × chiều cao vật liệu) để ra số m³, đối chiếu phiếu giao.
- Gạch: đếm theo kiện, kiểm tra vài kiện ngẫu nhiên; gạch vỡ ghi vào phiếu.
- Thép: đếm số cây từng cỡ, cân thử vài cây; xi măng: đếm bao, xem ngày sản xuất.
- Phiếu giao hàng ghi rõ quy cách, số lượng, đơn vị; giữ lại cùng hóa đơn để đối chiếu cuối công trình.
Trường hợp đặc biệt
- Nhà ở quê, đường nhỏ: hỏi trước loại xe vào được; trung chuyển thêm một chặng thì cước tăng.
- Nhà ven biển (Sầm Sơn, Hoằng Hóa, Quảng Xương…): thép, xi măng càng phải che kỹ vì hơi muối, độ ẩm cao; cẩn thận với cát nhiễm mặn.
8. Chọn nơi mua vật liệu: những điểm chính
Tìm nơi mua vật liệu gần nhà, bản đồ sẽ ra nhiều nơi. Không có nơi nào tốt cho mọi công trình; nên so theo các tiêu chí dưới đây (chi tiết từng loại cửa hàng, cách xin báo giá, cách đo khối cát đá khi nhận hàng có trong bài kinh nghiệm chọn cửa hàng vật liệu xây dựng):
- Gần công trình: cước rẻ, giao nhanh khi thiếu hàng gấp.
- Xe phù hợp đường vào nhà: ngõ nhỏ cần xe nhỏ; hỏi rõ có bốc xếp tận chân công trình không.
- Báo giá rõ ràng: ghi quy cách (mác xi măng, mác và cỡ thép, loại cát, loại gạch), đơn vị (bao, kg, cây, m³, viên), giá đã gồm vận chuyển, VAT chưa.
- Chứng từ: phiếu giao hàng, hóa đơn; với thép, xi măng hỏi chứng chỉ chất lượng của lô.
- Nhận lại hàng thừa còn nguyên (xi măng nguyên bao, gạch nguyên kiện) – hỏi trước điều kiện.
- Thanh toán theo đợt rõ ràng, có sổ đối chiếu.
Cách đơn giản nhất: đến xem bãi hàng, hỏi những nhà quanh đó vừa làm xong, lấy báo giá hai – ba nơi trên cùng một danh sách quy cách rồi mới so.
9. Giá vật liệu: xem ở đâu, so thế nào?
Giá thép, xi măng thay đổi theo thị trường, có lúc theo tuần; giá cát, đá phụ thuộc mùa và nguồn khai thác. Sở Xây dựng các tỉnh, thành định kỳ công bố giá vật liệu xây dựng (thường là giá chưa gồm VAT và vận chuyển) – xem để biết mặt bằng chung. Ví dụ trong bảng công bố tháng 4/2026 của Hà Nội, cát vàng đắt khoảng gấp đôi cát đen. Khi so báo giá, chỉ so được khi cùng quy cách, cùng đơn vị, cùng điều kiện giao hàng; giá rẻ bất thường thì hỏi kỹ lại quy cách. Bảng giá tham khảo xi măng, cát, đá, gạch, thép theo công bố của Sở Xây dựng Thanh Hóa: xem giá xi măng hôm nay tại Thanh Hóa.
10. Lỗi hay gặp khi mua vật liệu xây dựng
Lỗi 1: Mua dồn vật liệu xây dựng một lần cho rẻ
Xi măng vón cục, thép gỉ, cát hao hụt khi mưa – phần tiết kiệm thường không bù được phần mất.
Lỗi 2: Không đo, không đếm khi giao
Mua cát "theo xe" mà không đo khối là chuyện rất hay gặp. Đo thùng xe chỉ mất vài phút.
Lỗi 3: Tự đổi quy cách so với bản vẽ
Đổi mác thép, giảm đường kính, thay cát vàng bằng cát mịn cho bê tông để bớt tiền là đụng vào an toàn kết cấu.
Lỗi 4: Dùng xi măng để lâu, cát bẩn cho bê tông
Bê tông không đạt cường độ thì không sửa được bằng cách nào rẻ. Kiểm tra theo mục 4 trước khi trộn.
Lỗi 5: Để vật liệu ngoài mưa nắng
Một trận mưa bão có thể làm hỏng cả chục bao xi măng không che. Luôn chuẩn bị bạt, giá kê.
Lỗi 6: Mua vật tư điện nước lẻ tẻ
Mỗi lần thiếu chạy đi mua một ít thì dễ lẫn loại, lệch cỡ phụ kiện, đường ống không đồng bộ.
Lỗi 7: Không giữ phiếu giao hàng, hóa đơn
Cuối công trình không đối chiếu được công nợ, không có căn cứ khi cần bảo hành thiết bị.
11. Danh sách kiểm tra trước khi mua vật liệu xây dựng
- Có bản vẽ kết cấu, bảng thống kê thép, bảng khối lượng hoặc dự toán.
- Đã lập danh sách vật liệu xây dựng theo 6 giai đoạn, ghi rõ quy cách và đơn vị.
- Đã lấy báo giá hai – ba nơi trên cùng danh sách, hỏi rõ vận chuyển, VAT, nhận lại hàng thừa.
- Đã chuẩn bị bãi tập kết, bạt che, giá kê xi măng và thép.
- Biết cách đo khối cát đá, đếm gạch, cân thử thép, xem ngày sản xuất xi măng.
- Vật tư điện nước và thiết bị vệ sinh đã chốt trước khi đổ sàn, đi ống.
- Có sổ ghi từng lần giao hàng và nơi cất phiếu giao, hóa đơn.
Về chúng tôi
Điện Nước Hiền Hương (552–554 Quang Trung, P. Hạc Thành, TP Thanh Hóa) chỉ cung cấp vật tư điện nước và thiết bị vệ sinh: ống nhựa Tiền Phong, dây điện Trần Phú, thiết bị điện, thiết bị vệ sinh, bình nóng lạnh, máy bơm, bồn nước… Chúng tôi không bán cát, đá, gạch, xi măng hay sắt thép – bài viết này là chia sẻ kinh nghiệm cho người đang làm nhà.
Nếu anh chị đang ở giai đoạn điện nước hoặc chọn thiết bị nhà tắm, cứ gọi hoặc nhắn Zalo – chúng tôi tư vấn miễn phí cách đi ống, chọn dây, chọn thiết bị cho đúng nhu cầu và túi tiền.
Nhắn Zalo Chỉ đường
12. Câu hỏi thường gặp về vật liệu xây dựng
- Vật liệu xây dựng gồm những loại nào?
- Với nhà ở, dễ nhớ nhất là chia ba nhóm: vật liệu phần thô (xi măng, cát, đá, gạch, thép, phụ gia), vật liệu điện nước âm (ống, dây, phụ kiện) và vật liệu hoàn thiện (gạch ốp lát, chống thấm, bả sơn, trần, cửa, thiết bị vệ sinh, thiết bị điện).
- Thép CB300-V và CB400-V khác nhau thế nào?
- Đều là thép thanh vằn theo TCVN 1651-2:2018; con số chỉ giới hạn chảy tối thiểu, 300 hoặc 400 MPa. Dùng mác nào, cỡ nào là do kỹ sư kết cấu quyết định trong bản vẽ, không tự đổi khi mua.
- Xi măng để bao lâu thì không nên dùng?
- Xi măng hút ẩm và yếu dần theo thời gian. Quy phạm thi công bê tông TCVN 4453:1995 yêu cầu kiểm tra lại lô xi măng đã bảo quản trên 3 tháng kể từ ngày sản xuất. Bao đã vón cục cứng thì không dùng cho bê tông.
- Làm sao biết cát lẫn bùn?
- Bóp chặt một nắm cát rồi xòe tay: cát sạch rơi rời, cát lẫn bùn dính thành cục và để lại vết bẩn. Hoặc cho cát vào chai nước, lắc kỹ, để lắng: lớp bùn mịn nằm trên lớp cát càng dày thì cát càng bẩn.
- 1 m² tường cần bao nhiêu viên gạch?
- Với gạch 220×105×60 mm, mạch vữa khoảng 1 cm: tường 110 cần khoảng 60–62 viên/m², tường 220 khoảng 120–124 viên/m², chưa tính hao hụt. Gạch không nung kích thước khác thì tính theo kích thước thật của viên.
- Nên mua vật liệu một lần hay theo đợt?
- Theo đợt, bám tiến độ. Xi măng để lâu bị hút ẩm, thép để ngoài trời bị gỉ, cát đá dễ hao khi mưa. Chỉ nên chốt trước giá và nguồn hàng, còn giao hàng theo từng giai đoạn.
- Nên mua vật liệu ở một nơi hay nhiều nơi?
- Vật liệu thô (cát, đá, xi măng, gạch, thép) nên lấy ở một, hai nơi gần công trình để dễ giao theo đợt và đối chiếu công nợ; điện nước, thiết bị vệ sinh, gạch ốp lát, sơn nên mua ở cửa hàng chuyên từng loại để được tư vấn đúng quy cách. Mua ở đâu cũng giữ phiếu giao hàng và hóa đơn.